Theo định hướng trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm vừa được phê duyệt, Hà Nội sẽ phát triển mạnh hệ thống đường sắt đô thị và giao thông công cộng khối lượng lớn nhằm tái cấu trúc không gian đô thị, giảm áp lực giao thông và mở rộng liên kết vùng.
Trong giai đoạn 2026 – 2035, thành phố dự kiến nghiên cứu và đầu tư khoảng 500 km đường sắt đô thị. Đây được xem là bước đi chiến lược để hình thành mạng lưới giao thông hiện đại, đóng vai trò “xương sống” cho sự phát triển của Thủ đô trong nhiều thập kỷ tới.
Theo quy hoạch, hệ thống đường sắt Hà Nội sẽ bao gồm ba nhóm chính: đường sắt quốc gia, đường sắt vùng/liên vùng và đường sắt đô thị. Toàn bộ mạng lưới được tổ chức theo mô hình “vòng – xuyên tâm – đa cấp”, kết hợp các tuyến hướng tâm, tuyến vành đai và hành lang liên tỉnh nhằm kết nối trung tâm Hà Nội với các đô thị vệ tinh cũng như các tỉnh trong Vùng Thủ đô.
Tổng chiều dài mạng lưới giao thông công cộng khối lượng lớn dự kiến đạt khoảng 979 km, và có thể lên tới gần 1.200 km nếu tính cả hệ thống đường sắt liên vùng. Quy hoạch này không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn tạo nền tảng cho việc hình thành các không gian phát triển đô thị mới.
Trong đó, đường sắt tốc độ cao và đường sắt quốc gia sẽ đảm nhiệm vai trò trục vận tải chiến lược, kết nối Hà Nội với các vùng kinh tế trong nước và quốc tế. Nổi bật là quy hoạch Tổ hợp ga Ngọc Hồi ở phía Nam Thủ đô – dự kiến trở thành trung tâm trung chuyển lớn nhất, tích hợp ga hành khách, depot và khu bảo dưỡng kỹ thuật.
Bên cạnh đó, hệ thống đường sắt vùng và liên vùng sẽ kết nối Hà Nội với các tỉnh như Bắc Ninh, Hưng Yên, Phú Thọ, Ninh Bình, Thái Nguyên… góp phần thúc đẩy liên kết vùng, hỗ trợ phát triển các khu công nghiệp, trung tâm logistics và các cực tăng trưởng mới.
Một điểm đáng chú ý trong quy hoạch là việc bổ sung tuyến vành đai đường sắt liên vùng quy mô lớn, liên kết trực tiếp các cực phát triển và các sân bay trọng điểm như Nội Bài, Gia Bình và sân bay thứ hai phía Nam. Mạng lưới này được tổ chức theo mô hình “2 vòng – 7 tuyến”, tạo thành khung vận tải khối lượng lớn cho toàn vùng Thủ đô.
Đặc biệt, đoạn vòng Bắc – Đông – Nam kết nối Nội Bài – Đông Anh – Gia Lâm – Hưng Yên – Phú Xuyên – Hòa Lạc – Sơn Tây được xác định là một trong những hành lang ưu tiên đầu tư.
Đối với hệ thống đường sắt đô thị, Hà Nội định hướng phát triển các tuyến metro xuyên tâm tốc độ cao nhằm rút ngắn thời gian di chuyển giữa trung tâm với các khu vực phát triển mới. Song song đó là các tuyến đường sắt đô thị khối lượng lớn và đường sắt nhẹ, được tổ chức theo mô hình kết hợp giữa tuyến xuyên tâm và tuyến vành đai để tăng độ phủ toàn mạng lưới.
Theo quy hoạch, hệ thống metro sẽ trở thành khung giao thông chủ lực, dẫn dắt mô hình phát triển đô thị đa cực, đa trung tâm và thúc đẩy phát triển đô thị theo mô hình TOD (Transit Oriented Development – phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng).
Ga Hà Nội trong tương lai sẽ được chuyển đổi thành ga trung tâm của mạng lưới metro, kết hợp với các chức năng thương mại và văn hóa.
Ngoài hạ tầng giao thông, Hà Nội cũng dự kiến xây dựng tổ hợp công nghiệp đường sắt rộng khoảng 250 ha tại khu vực Chuyên Mỹ – Ứng Hòa. Khu vực này sẽ phục vụ sản xuất, lắp ráp, bảo trì đầu máy toa xe, nghiên cứu công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực cho ngành đường sắt.
Song song với đó, thành phố sẽ phát triển hàng loạt khu TOD dọc các tuyến đường sắt. Theo kế hoạch:
- TOD cấp quốc gia/vùng dự kiến có khoảng 5 – 10 điểm.
- TOD cấp thành phố khoảng 20 – 30 điểm.
- TOD cấp khu vực khoảng 120 – 150 điểm.
Các trung tâm TOD lớn sẽ trở thành hạt nhân phát triển mới, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và mở rộng không gian đô thị theo các hành lang giao thông hiện đại.
Về lộ trình triển khai, Hà Nội dự kiến phát triển tổng cộng 18 tuyến đường sắt đô thị với chiều dài khoảng 979 km. Trong giai đoạn 2026 – 2035, thành phố sẽ ưu tiên hoàn thành các tuyến theo Nghị quyết 188 cùng tuyến số 1 từ Nội Bài – Yên Viên – ga Hà Nội – Ngọc Hồi. Giai đoạn 2036 – 2045 sẽ tiếp tục đầu tư khoảng 479 km còn lại để hoàn thiện toàn bộ mạng lưới.
